«کمپین» از واژه‌ای لاتینی به‌معنی میدان نبرد و میدان گرفته شده‌است و به‌طورکلی معنای مجموعه‌فعالیت‌هایی با اهداف خاص دارد. در حوزهٔ نظامی، آن‌قدر معادل باسابقهٔ «لشکرکشی» رواج دارد که کسی به واژهٔ انگلیسی نمی‌اندیشد؛ اما در حوزه‌های دیگر و برای اهداف اجتماعی و اقتصادی یا سیاسی، همین واژهٔ غیرفارسی به‌کار می‌رود. بعضی فارسی‌زبانان برای معنای دوم آن، یعنی فعالیت‌هایی با اهداف اجتماعی و اقتصادی، معادل «پویش» را به‌کار برده‌اند.
پویش از مصدر پوییدن ساخته شده و در فرهنگ بزرگ سخن به این صورت تعریف شده‌است: پیگیری و فعالیت مستمر و جدی در به‌دست آوردن چیزی.
برای این واژه در معنای دیگر آن اصطلاح کهنِ «کارزار» انتخاب شده‌است. درنتیجه، همانطور که «لشکرکشی ارتش» می‌نویسیم، به‌راحتی می‌توانیم «پویش حمایت از تولید ملی» و «کارزار تبلیغاتی نامزدهای ریاست‌جمهوری» نیز بنویسیم.
#واژه‌_شناسی
https://news.1rj.ru/str/cheshmocheragh

کارزار/ پویش

«کمپین» از واژه‌ای لاتینی به‌معنی میدان نبرد و میدان گرفته شده‌است و به‌طورکلی در معنای مجموعه‌فعالیت‌هایی با اهداف خاص به کار می‌رود. در حوزهٔ نظامی، آن‌قدر معادل باسابقهٔ «لشکرکشی» رواج دارد که کسی به واژهٔ انگلیسی نمی‌اندیشد؛ اما در حوزه‌های دیگر و برای اهداف اجتماعی و اقتصادی یا سیاسی، همین واژهٔ غیرفارسی به‌کار می‌رود. بعضی فارسی‌زبانان برای معنای دوم آن، یعنی فعالیت‌هایی با اهداف اجتماعی و اقتصادی، معادل «پویش» را به‌کار برده‌اند.
پویش از مصدر پوییدن ساخته شده و در فرهنگ بزرگ سخن به این صورت تعریف شده‌است: پیگیری و فعالیت مستمر و جدی در به‌دست آوردن چیزی.
برای این واژه در معنای دیگر آن اصطلاح کهنِ «کارزار» انتخاب شده‌است. درنتیجه، همان طور که «لشکرکشی ارتش» می‌نویسیم، به‌راحتی می‌توانیم «پویش حمایت از تولید ملی» و «کارزار تبلیغاتی نامزدهای ریاست‌جمهوری» نیز بنویسیم.
#واژه‌_شناسی

🔍 «فارسی» عربی نیست...

🔹 از قدیم نوشته‌اند واژهٔ «فارسی» معرَّب (عربی‌شدهٔ) «پارسی» است؛ همین امروز هم این قولِ معروف اما به‌واقع مشکوک، در برخی فرهنگ‌ها تکرار می‌شود. این را نمی‌توانم چشم‌بسته بپذیرم و به‌سادگی تکرار کنم. متخصص زبان‌های باستانی ایران نیستم، اما دو زبانِ فارسی و عربی را می‌شناسم و با نظام آواییِ این دو زبانِ همسایه (اما نه هم‌خانواده) به‌خوبی آشنا هستم. از گذشتهٔ هر دو زبان هم آگاهم.

🔸 محیط تلگرام هنوز برای مقاله‌نویسی مناسب نیست؛ پس خلاصه‌وار عرض می‌کنم که در عربی به زبان موردبحثِ ما می‌گفتند «اللّغة الفارِسیّة». اینجا «لغة» به‌معنی «زبان» است. در عربیِ استانداردِ کلاسیک، «فارس» یا «فارسی» به‌شکلی که در زبان‌های ایرانی تلفظ می‌شود قابل ادا کردن نیست.

🔸 اما آنچه به «ف» و «پ» مربوط می‌شود، منحصر به فارسی و عربی هم نیست. تحول آوایی «پ» به «ف» سابقهٔ دیرینه دارد، هم در زبان‌های ایرانی و هم در بقیهٔ شاخه‌های زبانیِ زبان‌های هندواروپایی.

🔹 «پ»، براساس قاعده‌ای آوایی و جهان‌شمول به نام «نرم‌شدگی» (lenition)، در مواردِ بسیار، به «ف» تبدیل شده‌است. در فارسی «سفارش» (از فعلِ سپاردن و سپردن) و «گوسفند/ گوسپند/ گوسبند» و «فیل/ پیل» (که غالباً تصور می‌شود معرّب است) و نمونه‌های بسیارِ دیگر از این دستند.
🔸 اصطلاحِ «نرم‌شدگی» معمولاً در مقابل «سخت‌شدگی» (fortition) تعریف می‌شود.

🔹 بر این اساس، تأکید می‌کنم که «فارسی» فارسی‌ست نه عربی یا عربی‌شده.

ارادتمند،
حمید حسنی، پژوهشگرِ زبان فارسی
@SadeNevisi

دربارۀ واژۀ پاس / پارس
واژۀ پارس در معنی «صدای سگ» گونۀ دیگری از واژۀ پاس به معنی «نگهبانی» است. مؤلف فرهنگ رشیدی (تألیف: ۱۰۶۳ هجری) متذکر شده‌است که «بعضی گفته‌اند پارسا مرکّب است از پارس که لغتی است در پاس به معنی "حفظ" و "نگهبانی" و از "الف"» (رشیدی ۱۳۳۷، ذیل پارسا). مؤلف فرهنگ نظام نیز گفته‌است: «پارسا: [...] شاید لفظ مذکور مرکّب است از لفظ پارس به معنی "نگهبانی" و الف فاعلی» (داعی‌الاسلام). رضاقلی‌خان هدایت (انجمن‌آرای ناصری ۱۲۸۸ هجری، ذیل پارسا) آورده‌است: «در میان عوام معروف است که چون شب‌ها سگان فریاد کنند، گویند "پارس می‌دارند"، یعنی "پاس می‌دارند" و "نگهبانی خانه و حفظ آن از دزد و بیگانه می‌نمایند"».
در واژۀ پارس در معنی «صدای سگ» واج r غیراشتقاقی است. این واجِ غیراشتقاقی در واژه‌های چرتکه (در اصل: چتکه) و خاکشیر (در اصل: خاکشی) (علی‌اشرف صادقی، «یک تحول آوایی دیگر در زبان فارسی ...»، مجلۀ زبانشناسی، ١٣٨۴، شمارۀ ٣٩، ص ۵) و سرکه (در اصل: سِک) و قارچ (در اصل: قاچ به معنی «برش») و گورجه (در اصل: گوجه) و اژدرها (در اصل: اژدر) نیز دیده می‌شود.
۱۳۹۹/۰۸/۰۹
▫️فرهاد قربان‌زاده
@azvirayesh

«پارس» صدای سگ است یا ...؟
به‌مناسبت ۲۵ اردیبهشت، روز پاسداشت زبان فارسی و بزرگداشت فردوسی

در فارسی، دو واژۀ «پارس» داریم که به یک صورت تلفظ می‌شوند، اما ریشه و معنای متفاوتی دارند:
۱) پارس: اقوام و قبایلی آریایی‌ که در سرزمین «پارس» و عیلام ساکن بودند و زبان آن‌ها را «پارسی» می‌گویند.
۲) پارس: صدای سگ، عوعو، واق‌واق.

در معنای اول، واج p، طبق قاعدۀ آوایی «نرم‌شدگی» (lenition)، به واج f تبدیل شده و «پارس» و «پارسی» به‌صورت /فارس/ و /فارسی/ تلفظ گردیده‌است، مانند تبدیل «پیل» به «فیل» (که معمولاً گمان می‌کنند معرّب (= «عربی‌شده») است، ولی این‌گونه نیست) یا تبدیل «سپارش» (از فعل «سپاردن» و «سپردن») به «سفارش». بنابراین واژهٔ «فارسی» نیز فارسی است، نه عربی و نه عربی‌شدۀ «پارسی».

در معنای دوم، پارس از «پاس» است و «پاس» به معنای «نگهبانی» است. سپس، طبق یک تحول آوایی (← مجلۀ زبانشناسی، س ۲۰، ش ۱، ص ۱‌‌-۱‌‌‌‌‌۶‌)، واج غیراشتقاقیِ r (واجی که در اصلِ واژه نبوده‌) به آن افزوده شده‌ و به‌صورت «پارس» درآمده‌است، مانند «چرتکه» (از اصل روسی) و «خاکشیر» و «تراشیدن» که در اصل «چتکه» و «خاکشی» و «تاشیدن» بوده‌اند. در بخشی از قلمرو زبان فارسی، به واژه‌های دیگری نیز همین واج r را افزوده بوده و آن را تلفظ می‌کرده‌اند، مانند «تاختن» و «پاسبان» که به‌صورت /تَراختن/ و /پارسبان/ تلفظ می‌شده‌اند. «پارس» نیز، به معنای «صدای سگ»، صورت تحول‌یافتۀ «پاس» است و درست است. در نتیجه، هیچ ارتباطی با سرزمین پارس ندارد، زیرا صرفاً دو واژۀ هم‌آوا و هم‌نویسه‌اند، مانند واژۀ فارسیِ «دَم» (= «لبۀ چیزی») و واژۀ عربیِ «دَم» (= «خون»).

یادآوری:
در ترکی، «پارس» نام یک جانور شکاری هم هست که در فارسی به آن «یوز»، و در عربی به آن «فَهْد» گفته می‌شود. در گاه‌شماری ترکی، «پارس‌ئیل/ بارس‌ئیل» به معنای «سال پلنگ» است.
#زبان‌شناسی #واژه‌شناسی
‌۱۴‌۰‌۳‌/۰‌۲/‌۲‌۵‌
سید محمد بصام
Matnook.com
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

🍪 تافتانی که تافتون شد!

◽️ در فرهنگِ ایرانی، انواع نان‌ها وجود دارد که امروزه از چهار نوعِ آن بیش‌تر اطلاع داریم؛ لواش (نانِ تیری)، تافتون (تافتان)، سنگک، و بربری. به‌عقیدۀ برخی، «تافتون» یا «تافتان» محبوب‌ترین نان‌ِ ایرانی‌ است که از مخلوطِ آردِ گندمِ سفید با آردِ گندمِ سبوس‌دار تهیه می‌شود و کلفت‌تر از نانِ لواش است.
◽️ ریشه‌شناسی: «تافتان» از مادۀ «تافتن» است که ریشۀ آن به ایرانیِ باستانِ -tāp به‌معنای «گرم‌ بودن/ درخشیدن» بازمی‌گردد.
◽️ شاهد: قدیم‌ترین شاهدِ این نان، در متونِ فارسی، مربوط است به آشپزباشی در کتابِ سفرۀ اطعمه (سدۀ ۱۳ ق): «تافتان نیز دو قِسم است: آردی و غیر‌آردی. دوآتشه از گندم و جو هردو پزند.»
◽️ فرایندِ تغییرِ‌ واجی: تبدیلِ «تافتان» به «تافتون» در چارچوبِ نظریۀ بهینگی و فرایندِ «افراشتگیِ خیشومی» رخ می‌دهد؛ یعنی واکۀ «آ» پیش ‌از هم‌خوان‌های خیشومی (ن) به واکۀ افراشتۀ [u] بدل می‌شود که تبدیلِ «نان» به «نون» را نیز با همین فرایند می‌توان تبیین کرد.
◽️ املا: گرچه املای «تافتون» متأخرتر و پربسامدتر و تحت‌ِ تأثیرِ گفتار است، هردو املای «تافتان» و «تافتون» در متون فارسی به‌کار رفته است.
ـــ نازنین خلیلی‌پور

◽️ منابع
۱) پیکرۀ گروه فرهنگ‌نویسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، به سرپرستیِ دکتر علی‌اشرف صادقی.
۲) جم، بشیر (۱۳۹۵). «تحلیل استثناءها و گوناگونی آزاد در فرایند افراشتگیِ پیش‌خیشومی در چارچوب نظریۀ بهینگی». پژوهش‌های زبانی. سال ۷. شمارۀ ۲: ۱۹-۳۸.
۳) حسن‌دوست، محمد (۱۳۹۳). فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی. ج ۲. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نشر آثار.
4) Desmet-Grégoire, H. (1989). BREAD, Persian nān. Iranica. Vol. IV, Fasc. 4: 444-447.
@Matnook_com

نان تافتان یا تافتون؟!
۱۴‌۰۰‌/۰‌‌۷‌/‌‌۲‌‌۴‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

🛫 سالگرد گشایش فرودگاه مهرآباد

در سال ۱۳۰۳، در وزارت جنگ، انجمنی با حضور نمایندگان وزارت جنگ و وزارت فرهنگ تشکیل شد که حدود سیصد واژه را تصویب کرد. بعدها بخشی از این واژه‌ها در فرهنگستان اول و دوم تصویب و تأیید شد. «فرودگاه» (در برابر aérodrome) یکی از همان واژه‌هاست که در فهرست واژه‌های پیشنهادیِ #فرهنگستان_دوم (۱۳۴۹–۱۳۵۸) آمد. فرودگاه جای فرود و پرواز است، اما در آن تنها جنبهٔ «فرودآمدن» در نظر گرفته شده؛ چنانکه گویش‌وران عربی، آلمانی، و انگلیسی نیز، به‌ترتیب، در واژه‌های مَطار (محل پرواز)، Flughafen (بندر پرواز) و airport (بندر هوایی) نگرش ویژهٔ خود را در واژه‌گزینی داشته‌اند.
کاربرد فرودگاه، به‌معنی منزل، محل فرودآمدن، و لشکرگاه، در متون کهن فارسی نیز سابقه دارد. برای نمونه، در تاریخ فیروز‌شاهی (قرن نهم هجری) می‌خوانیم: سلطان فیروزشاه در آن روز از فرودگاه کوچ می‌کرد... .

منابع: مقالهٔ «توضیح در تاریخچهٔ فرهنگستان» (#عیسی_صدیق)؛ تاریخ مختصر زبان فارسی (دکتر #محسن_ابوالقاسمی)؛ برابرهای فارسی پیشنهادی گروه‌های واژه‌گزینی #فرهنگستان_زبان_ایران؛ لغت‌نامهٔ دهخدا؛ سامانهٔ جست‌وجوی دادگان #فرهنگستان زبان و ادب فارسی

https://news.1rj.ru/str/cheshmocheragh

فرودگاه

در سال ۱۳۰۳، در وزارت جنگ، انجمنی با حضور نمایندگان وزارت جنگ و وزارت فرهنگ تشکیل شد که حدود سیصد واژه را تصویب کرد. بعدها بخشی از این واژه‌ها در فرهنگستان اول و دوم تصویب و تأیید شد. «فرودگاه» (در برابر aérodrome) یکی از همان واژه‌هاست که در فهرست واژه‌های پیشنهادیِ #فرهنگستان_دوم (۱۳۴۹–۱۳۵۸) آمد. فرودگاه جای فرود و پرواز است، اما در آن تنها جنبهٔ «فرودآمدن» در نظر گرفته شده؛ چنانکه گویش‌وران عربی، آلمانی، و انگلیسی نیز، به‌ترتیب، در واژه‌های مَطار (محل پرواز)، Flughafen (بندر پرواز) و airport (بندر هوایی) نگرش ویژهٔ خود را در واژه‌گزینی داشته‌اند.
کاربرد فرودگاه، به‌معنی منزل، محل فرودآمدن، و لشکرگاه، در متون کهن فارسی نیز سابقه دارد. برای نمونه، در تاریخ فیروز‌شاهی (قرن نهم هجری) می‌خوانیم: سلطان فیروزشاه در آن روز از فرودگاه کوچ می‌کرد... .

منابع: مقالهٔ «توضیح در تاریخچهٔ فرهنگستان» (#عیسی_صدیق)؛ تاریخ مختصر زبان فارسی (دکتر #محسن_ابوالقاسمی)؛ برابرهای فارسی پیشنهادی گروه‌های واژه‌گزینی #فرهنگستان_زبان_ایران؛ لغت‌نامهٔ دهخدا؛ سامانهٔ جست‌وجوی دادگان #فرهنگستان زبان و ادب فارسی

@anjomanvirastari

منبع:
مقالۀ «نقد و بررسی غلط ننویسیم»، فرهاد قربان‌زاده، مجلۀ فرهنگ‌نویسی، شمارۀ ۱۴، شهریور ۱۳۹۸، ص ۱٨٠ـ١٨١.

به‌مناسبتِ ۱ اردیبهشت
سالروز درگذشت محمدتقی بهار
ملقب به «ملک‌الشعرا» و متخلص به «بهار»
آخرین ادیب بزرگ ایران!

«هیچ حرفی یا ابزاری در زبان نیست که محض زینت یا به‌‌زیادتی استعمال شود، چه بشر در هر چیز صرفه‌جوی است؛ خاصه در زبان و تکلم سعی دارد همواره زواید حرفی را دور بریزید و کلمات را حکاکی کرده و تراش بدهد. در این صورت، معنی ندارد که حرفی را برای زینت یا به‌‌زیادتی و بدون فایده بر لغتی بیفزاید و در حقیقت تا حرفی یا کلمه‌ای ضرورت معنوی نداشته باشد، بر زبان نگذرد و در نزد فصحا مقبول نیفتد.» (محمدتقی بهار، سبک‌شناسی، چاپ دهم: تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۹، ج ۱، ص ۳۳۳)

بنابراین ترکیب‌هایی مانند «آب آشامیدنی، اتوبوس مسافربری، پای پیاده، رطب تازه، شهرک کوچک، عسل شیرین، نخل خرما» و بسیاری دیگر، چنان‌که برخی گمان کرده‌اند، «حشو» نیستند. برای نمونه، این دو فرسته را بخوانید: کدبانوی خانه، مردمک چشم.
۱‌۴۰۱‌‌/‌‌۰‌‌‌۲‌/‌‌‌۰‌۱‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

هکسره‌های کهن
ویراستاران کسرهٔ اضافه‌ای را که به‌صورت «ه» نوشته شود «هکسره» نامیده‌اند. بیشترِ ویراستاران می‌پندارند هکسره پدیدهٔ جدیدی است. در زیر نُه هکسرهٔ به‌کاررفته در متن‌های کهن آمده‌است (← اکرم حاجی‌سیدآقایی، «دربارهٔ لغتی از تفسیر ابوالفتوح رازی»، مجلهٔ فرهنگ‌نویسی، شمارهٔ ۸، ص ۱۱۴):

بانگه (= بانگِ): صاعِقَةُ: بانگه جهنده (فرهنگنامهٔ قرآنی ۱۳۷۷، ج ۳، ص ۹۱۴، قرآن ۱۰۸).
برگه (= برگِ): الْعَصْفِ: برگه جوید[ه] (فرهنگنامهٔ قرآنی ۱۳۷۷، ج ۳، ص ۱۰۲۵، قرآن ۱۱۰).
بنده (= بندِ): سَدّاً: بنده میان دو کوه (فرهنگنامهٔ قرآنی ۱۳۷۷، ج ۲، ص ۸۴۹، قرآن ۶۱).
بیانه (= بیانِ): خدای تو بر همه چیز نگاهبان است و عالم به همه چیزها و بیانه آیت (ابوالفتوح رازی ۱۳۸۱، ج ۱۶، ص ۶۶ حاشیه، نسخه‌بدل «لب»).
پوسته گاو (= پوستِ گاو): قِنْطَارٍ: پوسته گاو پرزر (فرهنگنامهٔ قرآنی ۱۳۷۷، ج ۳، ص ۱۱۶۸، قرآن ۹۲).
خشته پخته (= خشتِ پخته) در ترجمهٔ «الآجور» (تفلیسی ۱۳۵۰، ج ۲، ص ۶۶۲ حاشیه).
دسته (= دستِ): به مردی رسیدم تمام‌خلقت، از دستِ راست وی دری، و از ان در بوی خوش می‌آمد و از دستِ چب وی دری و از ان بوی ناخوش می‌آمد. چون به دسته راست نگریستی خندیدی و چون به دست چپ نگریستی بگریستی (اسفراینی ۱۳۷۴ـ۱۳۷۵، ج ۳، ص ۱۲۳۹).
کشته کاریده (= کشتِ کاریده)، در ترجمهٔ «حَرْثُ» (ادیب نطنزی ۱۳۸۴، ص ۲۴۷ حاشیه، نسخه «س»).
مردمانه (= مردمانِ): العالَمینَ: مردمانه زمانه (فرهنگنامهٔ قرآنی ۱۳۷۷، ج ۳، ص ۹۹۷، قرآن ۲۵)

شاهدهای هکسره در متن‌های کهن بیش از این‌ها است.

۱۴۰۲/۰۵/۲۸
◽️فرهاد قربان‌زاده
@azvirayesh

قیاس کنید با قسمت یادآوری در پست زیر:

هکسره چیست؟

هکسره یعنی به‌جای کسرۀ اضافه «ه/ ـه» بنویسیم یا به‌جای «ه/ ـه» کسره بگذاریم.

در حالت اول، «ه/ ـه» جزو واژه نیست و اضافی است. مثال:
- «ظ مثل ظهره، *ظهره تابستون» (از کتاب‌کار املای اول دبستان گاج، درس ۲۲)
درست: ظ مثل ظهره، ظهرِ تابستون

- *جانه من *فدایه *خاکه *پاکه میهنم.
درست: جانِ من فدایِ خاکِ پاکِ میهنم

در حالت دوم، «ه/ ـه» جزو واژه است. پس نباید حذف شود و گذاشتنِ کسره به‌جای آن نادرست است. مثال:
- «قلعه‌نویی: خادمین *آدم‌بدِ شده‌اند، خائنین *آدم‌خوبِ!» (روزنامۀ شوت، ش ۱۲۱۷، ص ۱)
درست: آدم‌بده، آدم‌خوبه.

- «آقای سرمربی! *مردِ و قولش!» (روزنامۀ استقلال جوان، ش ۱۶۸۹، ص ۱)
درست: مَرده (= مرد است) و قولش.

نکته:
در گفتار، مصوّت /e/ به‌جای شناسه و به‌عنوان فعل ربطی و نشانۀ معرفه نیز به‌کار ‌می‌رود و در خط به‌صورت «ه/ ـه» نوشته می‌شود.

۱) به‌جای «ـَ‌د» (شناسۀ سوم‌شخص مفرد)
- می‌تواند > می‌تونه، می‌کند > می‌کنه؛ بتواند > بتونه، بکند > بکنه
غلط (هکسره): *می‌تونِ، *می‌کنِ؛ *بتونِ، *بکنِ

۲) «ه/ ـه» به‌جای «است»
- زمونه رنگارنگه. = زمانه رنگارنگ است.
- این کتاب مال توئه؟ = این کتاب مال تو است؟

۳) نشانۀ معرفه
- خونۀ "مادربزرگه" هزار تا قصه داره.
غلط (هکسره): خونۀ *مادربزرگِ هزار تا قصه داره.
- آقاهه، گربهه/ گربه‌هه، آهوئه، خاله‌سوسکه، قوطیه، دختره، پسره، ... .
نکته: «ه/ ـه» برای تحقیر نیز به‌کار می‌رود: دخترۀ چشم‌سفید! پسرۀ جُعَلّق!

یادآوری:
شکسته‌نویسی‌های افراطی و گفتاری‌نویسی‌های بی‌ضابطه در فضای مجازی و نیز بی‌دقتی و کم‌‌سوادیِ برخی از نویسندگان را می‌توان دو دلیلِ عمدۀ بُروز هکسره دانست. البته شواهدی از هکسره در متون قدیم فارسی نیز وجود دارد (ر.ک: اکرم حاجی‌سیدآقایی، «دربارۀ لغتی از تفسیر ابوالفتوح رازی»، مجلۀ فرهنگ‌نویسی، شمارۀ ۸، ص ۱۱٤)، ولی آن‌ها نیز به احتمال قوی و در اکثر موارد از بی‌دقتی و کم‌سوادیِ کاتبان بوده است، نه مؤلفان. درهرحال، هکسره، در هر دو حالتش، نادرست است و تشخیص آن نیز مستلزم یک شناخت نسبی از ساختار واژه‌ها (صرف) و املای صحیح کلمات است.

سید محمد بصام
@Matnook_com